Pozisyonlarınızı Gözden Geçirin: Engelli Bireylere Uygun İş Tasarımı Nasıl Olur?

“Daha kapsayıcı bir iş dünyası, iş tasarımın attığı küçük ama etkisi büyük adımlarla başlar.”

Günümüz iş dünyasında çeşitlilik yalnızca bir “insan kaynakları tercih sebebi” olmaktan çıkıp, organizasyonların stratejik gelişim odağı haline geldi. Kurumlar artık biliyor ki güçlü bir ekip; farklı deneyimlere, yetkinliklere, bakış açılarına sahip insanlarla mümkün oluyor. Bu çeşitliliğin en değerli parçalarından biri ise engelli bireylerin iş hayatına aktif ve eşit şekilde katılımı.

Ancak gerçek kapsayıcılık, yalnızca istihdam kapılarını açmakla değil, iş tasarımını bilinçli bir şekilde yeniden ele almakla mümkün oluyor. Bir pozisyonun nasıl tanımlandığı, hangi görevleri içerdiği, ortamın ne kadar erişilebilir olduğu, hangi teknolojilerin destek sağladığı ve yöneticilerin davranışsal yaklaşımı — hepsi engelli bireyler için fırsat eşitliğinin temel taşlarıdır.

Engellilik Bir “Eksi” Değil, Farklı Bir Çalışma Modelidir

Engellilik kavramı bazen yanlış bir algıyla “yapamayacaklarına” odaklanılarak konuşulur. Oysa modern insan kaynakları uygulamalarında engelli tanımı, “iş yapma biçiminde farklılık oluşturabilecek ve değer katabilecek birey” anlamına gelir.

Yani mesele, çalışanı işe uydurmak değil; işin, çalışanın güçlü yönlerine göre yeniden düşünülmesidir.

Bu bakış açısı, hem çalışanların potansiyelini açığa çıkaran hem de kurumların yetenek havuzunu genişleten bir dönüşüm yaratır.

İş Tasarımının Temel Sorusu: “Bu Görev Gerçekten Böyle mi Yapılmak Zorunda?”

Pozisyonları gözden geçirirken kurumların kendine sorması gereken ilk sorulardan biri budur. Çoğu iş tanımı, yıllar önce yazılıp sadece güncellenerek devam eder; fakat iş dünyası değişirken işlerin yapılma şekli de değişiyor.

Bir rolü engelli bireyler için erişilebilir hale getirmek onu sadeleştirmek demek değildir; tam tersine, ihtiyaçları karşılayacak şekilde optimize etmek demektir.

Bu optimizasyon şunları içerebilir:

• Görevlerin modüler hale getirilmesi
• Fiziksel gerekliliklerin minimuma indirilmesi veya alternatif yöntemlerle çözülmesi
• Teknolojiyle desteklenmesi
• Veri giriş gibi görevlerin sesli komut, ekran okuyucu veya uyarlanmış klavye ile yapılabilir hale getirilmesi
• Yoğun fiziksel hareket gerektiren süreçlerin yeniden dağıtılması

Ve evet — bunların hiçbiri bir pozisyonu “daha az değerli” hâle getirmez. Tam tersine, işin gerekliliklerini bilimsel bir yaklaşımla netleştirir.

Erişilebilirlik Bir Bina Meselesi Değildir!

Zemin kaymazlığı, rampalar, tuvalet erişimi, asansör kontrolleri gibi fiziki düzenlemeler elbette olmazsa olmaz. Fakat pek çok kurumun kaçırdığı daha önemli bir alan var:

Davranışsal erişilebilirlik.

Bir yöneticinin yaklaşımı, bir ekip arkadaşının iletişim tarzı veya kurum içi süreçlerdeki “varsayılan hız” bile engelli bir birey için erişim engeli oluşturabilir.

Kapsayıcı kültür oluşturmak için:

• Toplantılarda söz hakkının daha dengeli dağıtılması,
• İş akışında herkese aynı hızda yanıt beklenmemesi,
• Empatik iletişimin güçlendirilmesi,
• Görsel içeriklerin açıklama metniyle desteklenmesi,
• Dijital platformların ekran okuyucu uyumlu olması

gibi küçük ama etkisi büyük uygulamalar kritik rol oynar.

Teknolojinin Desteği: Erişilebilirlik Artık Bir Tuş Uzağımızda

Engelli bireyler için iş tasarımında en büyük destekçilerimizden biri teknolojidir.
Bugün:

• İşitme engelli çalışanlar için canlı toplantı alt yazıları,
• Görme engelli çalışanlar için yapay zekâ destekli ekran okuyucular,
• Ortopedik engeli olan çalışanlar için sesle kontrol edilen bilgisayarlar,
• DEHB veya disleksi yaşayan bireyler için odak ve düzenleme uygulamaları

gibi birçok çözüm artık standart hale gelmek üzere.

Asıl önemli olan, kurumların bu araçları “ekstra maliyet” değil, insan odaklı bir yatırım olarak görmesidir: Doğru ekip tasarımı, doğru araçlarla başlar.

İşe Alımın Dilini Değiştirmek: Kapsayıcı Bir İlan Nasıl Yazılır?

Engelli bireyler için uygun pozisyon tasarımının kritik noktalarından biri, ilan dilidir.
İyi yazılmış bir ilan:

• “Engelli çalışan arıyoruz” demez, “pozisyon herkes için uygundur” der.
• Fiziksel gereklilikleri abartmaz, realist tanımlar.
• Gereksiz yetkinlik yığılması yapmaz.
• İşin nasıl yapılabileceğine dair esneklik sunar.
• “Kendine güvenen başvursun” gibi dışlayıcı cümleler içermez.

Çalışanlar pozisyonlara değil, hissettiklerine başvurur. Dil de bu yüzden önemlidir.

Yöneticiyi Hazırlamak: İş Tasarımının En Kritik Parçası

Belki de en önemli yapı taşlarından biri burasıdır. Hiçbir tasarım değişikliği tek başına işe yaramaz; yöneticinin ve ekibin tutumu desteklemezse, süreç zorlaşabilir.

Bu nedenle yöneticilere:

• Engellilik konusunda bilinçlendirme,
• Ekip yönetiminde empatik iletişim,
• Geri bildirim verme teknikleri,
• Uyum süreçlerinde kolaylaştırıcılık

gibi alanlarda eğitim sağlamak, başarıyı doğrudan etkiler.

Bir pozisyonun kapsayıcı hale gelmesi, aslında bir yöneticinin “ben bu kişiyi nasıl en iyi şekilde desteklerim?” sorusunu içselleştirmesiyle başlar.

---

Performans Yaklaşımını Yeniden Düşünmek

Engelli çalışanlar için performans değerlendirmesi daha toleranslı değil, daha doğru olmalıdır.
Bu, beklentiyi düşürmek demek değildir; aksine, ölçme yöntemlerini daha adil hâle getirmek demektir.

Örneğin:

• Hız yerine kalite odaklı metrikler,
• Fiziksel yerine çıktıya dayalı hedefler,
• Esnek zaman planlama

performansın daha objektif değerlendirilmesini sağlar.

Bugün dünyada birçok şirket, kapsayıcılığı yalnızca sosyal bir sorumluluk değil, aynı zamanda stratejik bir güç olarak konumlandırıyor.
Çünkü; daha geniş yetenek havuzu; daha yüksek çalışan bağlılığı; daha güçlü kurum kültürü; daha yaratıcı problem çözme, daha iyi toplumsal itibarı ve daha fazlası — hepsi doğrudan kapsayıcı iş tasarımının getirileri arasında.

Engelli bireylere uygun iş tasarımı, devrim niteliğinde değişimler gerektirmez. Bazen bir adım daha geniş bir koridor, bazen görevlerin bölünmesi, bazen toplantı ritminin yavaşlaması, bazen de bir ekran okuyucu entegrasyonu…

Hepsi, bir yeteneğin mesleki hayatına güçlü bir şekilde katılmasına olanak tanır. Ve en önemlisi, kurumların kültürünü daha olgun, daha kapsayıcı, daha insan odaklı hale getirir.

---

Mini Kapsayıcı Tasarım Kontrol Listesi

Pozisyonlarınızı gözden geçirirken kendinize şu soruları sorabilirsiniz:

• Görev tanımı gereksiz detaylarla dolu mu?
• Fiziksel gerekliliklerin hangileri gerçekten olmazsa olmaz?
• Dijital araçlarımız erişilebilir mi?
• İlan dilimiz kapsayıcı mı?
• Yöneticiler bu konuda destek alıyor mu?
• Çalışan geri bildirimlerini düzenli topluyor muyuz?
• Ekip içinde farkındalık kültürü var mı?

Bu küçük liste, büyük dönüşümlerin başlangıcı olabilir.